Unseen จันทบุรี EP3: เส้นทางสู่เอกราช จากจันทบูร สู่ค่ายโพธิ์สามต้น กรุงศรีอยุธยา

การเล่าบันทึกท่องเที่ยวจันทบุรี unseen โดย Adayoff ได้เดินทางมาถึง EP3 แล้ว  จาก EP1 ไปเที่ยวเมืองโบราณเพนียด EP2 ธรรมะจัดสรรที่วัดทองทั่ว ได้มีโอกาสชมพระบรมอัฐิพระเจ้าตากแล้วนั้น EP3 นี้ จึงขอรวบรวมรอยพระเจ้าตากที่จันทบุรี และไปสิ้นสุดที่การกอบกู้ชาติที่กรุงศรีอยุธยา 

จันทบูร จุดหมายปลายทาง ที่รวมไพร่พลเพื่อการกู้ชาติ

ขอปูพื้นเรื่องเส้นทางสู่การกู้ชาติของพระเจ้าตากก่อนมาที่จันทบูรี เหตุการณ์การกอบกู้เอกราชเริ่มเวลาเริ่มต้น วันเสาร์ที่ 3 มกราคม พ.ศ. 2310 เมื่อ พระยาวชิรปราการ (พระนามเดิมของพระเจ้าตาก) ได้ตั้งสัตยาธิษฐานต่อหน้าพระพุทธพิชัยนิมิตร ที่วัดพิชัยสงคราม พระนครศรีอยุธยา พร้อมขุนศึกทั้ง 5 คือ พระเชียงเงิน หลวงพรหมเสนา หลวงพิชัยอาสา หลวงราชเสน่หา และขุนอภัยภักดี ว่าจะกลับมากู้ชาติบ้านเมือง  จากนั้นพระเจ้าตากก็ได้ฝ่าวงล้อมพม่าออกจากกรุงศรีอยุธยาสำเร็จ แต่ถึงกระนั้น ก็ถูกทหารพม่าตามล่ามาตลอดทาง จนสุดท้าย ทัพพม่าพ่ายถาวรที่ปากน้ำโจ้โล้ บางคล้า ฉะเชิงเทรานั้น พระยาวชิรปราการก็มุ่งหน้าเดินทัพมาทางตะวันออกเพื่อยึดหัวเมืองชลบุรี ระยอง และเตรียมเข้าเมืองสำคัญ คือ จันทบูร (หรือจันทบุรีในปัจจุบัน) 

ทำไมถึงต้องเป็นหัวเมืองทางตะวันออก? และทำไมจันทบูรจึงมีความสำคัญ

สาเหตุที่พระองค์เลือกหัวเมืองในภาคตะวันออก ก็เพราะในขณะที่เสียกรุงปี 2310 นั้น เราได้เสียหัวเมืองเหนือ หัวเมืองตะวันตก และหัวเมืองทิศใต้ ไปหมดแล้ว เหลือเพียงหัวเมืองฝั่งตะวันออกที่ทัพพม่ายังเข้าไม่สามารถเดินทัพมาถึง  นอกจากนี้ หัวเมืองตะวันออกยังมีชัยภูมิที่เป็นเลิศ ติดทะเลเป็นเมืองท่าค้าขายสำคัญ และยังเป็นดินแดนที่อุดมสมบูรณ์​ด้านเสบียง กำลังพล โดยมีจุดศูนย์กลางที่จันทบูร

เพื่อยึดหัวเมืองจันทบูร เมื่อเจรจากันไม่ได้ ก็ต้องรบพุ่ง

ถึงหัวเมืองตะวันออกจะสวามิภักดิ์ต่อกรุงศรีฯ มานาน แต่ทว่าการยีดหัวเมืองต่างๆ ในยามที่เราเสียกรุงให้กับพม่าไปแล้ว ก็ไม่สามารถดำเนินการได้ราบรื่นนัก เช่น เกิดการกบฎที่เมืองระยอง และเมื่อมาถึงจันทบูร เพื่อไม่ให้เสียเลือดเสียเนื้อ และกำลังพล พระเจ้าตากเลือกใช้สันติวิธี เจรจาขอให้เปิดเมืองโดยปราศจากการใช้อาวุธต่อกัน

พระยาจันทบูรตกลงจะเปิดเมืองในภายใน 10 วันแต่ทว่า เมื่อถึงเวลาดังกล่าว กลับส่งส่วยมาบูรณาการเท่านั้น ในขณะเดียวกัน กบฏที่รอดจากศึกเมืองระยอง ก็มาสบคบกับพระยาจันทบูร เตรียมออกอุบายจับพระองค์โดยให้พระสงฆ์ล่อพระองค์เข้าเมือง แต่พระเจ้าตากรู้กล ยืนยันให้พระยาจันทบูรต้องออกมารับด้วยตนเอง

เหตุการณ์ดูจะยืดเย้อ ซึ่งจะไม่เป็นผลดีต่อเป้าหมายหลักที่จะกอบกู้กรุงศรี หากปล่อยไว้นานทัพอังวะอาจจะตั้งตัว ยกทัพมาปราบตะวันออกเสียก่อน จึงหลีกเลี่ยงไม่ได้ที่ต้องสู้รบกัน พระองค์จึงใช้ จิตวิทยาปลุกใจทหาร โดยในคืนที่จะออกรบยึดเมืองจันทบูรนั้น พระองค์สั่งให้ทุบหม้อข้าวให้หมดสิ้น หลังจากกินอาหารเย็นเสร็จ และระบุเป้าหมายชัดเจนกับเหล่าทหารทั้งหมดว่า พวกเราจะกินข้าวเช้าในเมือง หรือเป็นสื่อความหมายว่า เพราะศึกนี้ต้องได้ชัยชนะเท่านั้น หรือไม่ฉะนั้นก็ตายเสียด้วยกันทั้งหมด อันเป็นการสร้างความฮึกเหิมให้กับไพร่พลยิ่งนัก

และแล้วเสาร์ที่ 14 มิ.ย. 2310 เมื่อเวลาตี 3 พระองค์บุกเมืองจันทบรูอย่างอุกอาจ นำทัพบนช้างพังคีรีกุญชร บุกทำลายประตูเมืองเข้าเมืองจันทบูรได้สำเร็จ จนทัพเมืองจันทบูรหนีกระเจิง และเจ้าเมืองจันทบูรลงเรือหนีไป กัมพูชา โดยเหตุการณ์การยึดเมืองจันทบูรสำเร็จ สรุปรวมเป็นเวลา 2 เดือน หลังจากศรีอยุธยาแตก

แล้วพระเจ้าตากทุบหม้อข้าวที่ไหน?

ประวัติศาสตร์ระบุไว้ว่าเหตุการณ์การทุบหม้อข้าวนั้น เกิดที่วัดแก้วริมเมือง (หมายถึง วัดชื่อแก้ว ที่อยู่ริมเมือง) แล้ววัดแก้วอยู่ที่ไหน? ประเด็นนี้นักวิชาการท้องถิ่นยังคงตั้งข้อสันนิษฐานอย่างกว้างขวาง อาทิเช่น น่าจะเป็นโบราณสถานร้างบริเวณป่าช้าผีแขก หรือน่าเป็นบริเวณสระท่าช้าง หรือสถานที่ใดสักแห่ง ในบริเวณที่ตำบลท่าช้าง  

อย่างไรก็ดี ADayoff ขอเลือกตามรอยการทุบหม้อข้าวของพระเจ้าตากมาที่ วัดพลับบางกะจะ ตามคำแนะนำของพระสงฆ์ที่พบกันที่วัดทองทั่ว EP2 ท่านได้ระบุว่าวัดพลับ คือ จุดพักทัพตั้งค่ายก่อนเข้าเข้าตีจันทบูร รวมถึงการทุบหม้อข้าวอีกด้วย

วัดพลับ ตั้งอยู่ที่ ต.บางกะจะ  อ.เมือง จ.จันทบุรี  ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานเมื่อปี พ.ศ. 2523 เนื่องด้วยมีสถาปัตยกรรมเก่าแก่ในวัด อาทิ หอไตร วิหารเก่า และเจดีย์เก่ากลางน้ำ วันนี้ Adayoff มาถึงวัดพลับตั้งแต่ตั้งแต่ก่อน 8 โมงเช้า ได้ยินเสียงไก่ขันเสียงดัง และความเงียบสงบ ไม่มีผู้คน เมื่อมาถึงแล้วก็เข้า สักการะอนุสาวรีย์พระเจ้าตาก

ณ​ วัดพลับบางกะจะแห่งนี้ นอกเหนือจากการที่พระเจ้าตากสั่งทุบหม้อข้าวเพื่อเรียกขวัญและกำล้งใจทหาร พระเจ้าตากยังได้สร้างและประธาน พระยอดธง เพื่อติดตัวทหารก่อนไปออกทัพ ตลอดจนประพรมน้ำพระพุทธมนต์ที่ปลุกเสกจากสระน้ำศักดิ์สิทธิ์ในวัดพลับ อันเป็นสิริมงคลก่อนออกสู้รบอีกด้วย ทั้งนี้ ปัจจุบันนี้ เรายังสามารถเข้าชมบ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ได้ข้างวิหารเก่า และสามารถเช่าพระยอดธงได้ที่วัด นอกจากนี้

หอไตรกลางน้ำ อายุเก่าแก่สมัยอยุธยา
หอไตรกลางน้ำ เป็นเรือนไม้ หลังคาสองชั้นทรงจั่ว มีระเบียงรอบหอ เดิมใช้เป็นที่เก็บพระไตรปิฎก สิ่งไฮไลท์ที่ควรชม คือ ลายรดน้ำลายดอกไม้ร่วงและลายเครือเถา ที่หน้าบันทางเข้าประตู

• 

วิหารไม้หลังคาทรงจัตุรมุขเก่าแก่หลายร้อยปี 
เป็นที่ประดิษฐานพระประธานปางบำเพ็ญทุกรกิริยา

เตรียมทัพที่จันทบูร เพื่อกอบกู้เอกราชกรุงศรี

พระเจ้าตากใช้เวลาช่วงมรสุม 3-4 เดือน ซุ่มเตรียมความพร้อมด้านไพร่พล ด้านเสบียง พระเจ้าตากตัดสินใจเดินทัพกลับกรุงศรีอยุธยาทางเรือ เพื่อร่นระยะเวลาการเดินทางไปกรุงศรีฯ​ โดยไม่ให้พวกอังวะตั้งตัวได้ทัน และอังวะเก่งการรบทางบกไม่ถนัดทางเรือ

ดังนั้น เพื่อให้การเตรียมพร้อมด้านยุทโธปกรณ์ทางเรือสมบรูณ์ตามแผน พระเจ้าตากจึงเดินทัพต่อไปที่ทุ่งใหญ่ จังหวัดตราด เพื่อโจมตีชุมชนชาวพ่อค้าสำเภาและยืดเรือสำเภา นำมาซ่อมและดัดแปลงเป็นเรือรบ มีหลักฐานที่อาจจะสรุปเป็นไปได้ว่า บ้านเสม็ดงาม จะคือ ที่ตั้งอู่เรือที่พระเจ้าตากสั่งแก้ไขดัดแปลงเรือสำเภา และสร้างเรือเสริมอื่นๆ

บ้านเสม็ดงาม ตั้งอยู่ที่บริเวณคลองบางสระเก้า ปากน้ำแม่น้ำจันทบุรี เมื่อปี พ.ศ. 2523 ชาวบ้านขุดเจอซากเรือโดยบังเอิญ หลังจากนั้นกองโบราณคดี กรมศิลปากรจึงได้เข้าไปสำรวจ สรุปลักษณะว่าใกล้เคียงสำเภาจีนแบบฟูเจี้ยนนำมาจากจีน  ถึงแม้ว่ายังไม่มีผลวิเคราะห์หรือบทบันทึกที่ชี้ชัดในอายุของเรือสำเภา แต่ชาวบ้านต่างก็เชื่อหมดใจว่าสถานที่นี่ คือ อู่ต่อเรือพระเจ้าตาก ทำให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญของเมืองจันทบุรีอีกแห่ง 

โรงเก็บซากเรือโบราณที่ยังอนุรักษ์ขังอยู่ในน้ำเพื่อรักษาสภาพไม้

• 

พระบรมราชานุสรณ์สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ที่อู่ต่อเรือสมเด็จพระเจ้าตากสิน

ศาลสมเด็จพระเจ้าตากสิน (ดั่งเดิมศาลแรก) ที่อู่ต่อเรือบ้านเสม็ดงาม ตั้งอยู่ติดกับศาลใหม่

ตีฆ้องโห่ลั่น ตราทัพกลับกรุงศรีอยุธยา

และแล้วฤดูมรสุมก็สิ้นสุด เดือนตุลาคม พ.ศ. 2310 พระเจ้าตากพร้อมพล 5,000 นาย เรือ 100 ลำ ยกทัพเรือจากจันทบุรี เข้ามาทางปากน้ำสมุทรปราการ เริ่มสมรภูมิแรกเกิดเมื่อรุ่งเช้า วันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2310  ที่เมืองธนบุรี ได้สังหารนายอิน (คนกรุงศรีที่รับใช้ฝ่ายอังวะ) สำเร็จ พวกทหารอังวะแตกพ่ายกลับไปที่รวมกับกองกำลังหลักที่ค่ายโพธิ์สามต้น กรุงศรีอยุธยา 

พระองค์ได้จัดพลรักษาเมืองธนบุรีส่วนนึง และล่องขบวนทัพไปตามแม่น้ำเจ้าพระยาไปทางเหนือเข้าสู่แม่น้ำป่าสัก จากนั้นเลี้ยวซ้ายเลาะเข้าไปทางคลองบางเดื่อ คลองที่เชื่อมต่อแม่น้ำป้าสักและแม่น้ำลพบุรีอยู่ทางเหนือเกาะพระนครศรีอยุธยา และที่ใจกลางริมคลองบางเดื่อนี้เอง คือ ศูนย์บัญชาการการรบ ที่เนินวัดบางเดื่อ อันมีชัยภูมิครุฑนามตามตำราพิชัยสงคราม เหมาะกับตั้งรับและรุก

ยุทธภูมิโพธิ์สามต้น บางประหัน พระนครศรีอยุธยา ดินแดนประกาศอิสรภาพ

รุ่งสางวันพฤหัสที่ 5 พฤศจิกายน ทัพพระเจ้าตากก็ได้เริ่มยุทธการยึดค่ายโพธิ์สามต้น กองทัพทหารเสือพระเจ้าตากประกอบด้วย พระเชียงเงิน พลวงพระพรหมเสนา และหมืนราชเสน่หา เข้าโจมตีค่ายโพธิ์สามต้นตะวันออกเป็นจุดแรก (ว่ากันว่าคือบริเวณวัดหงษ์ (ร้าง) ในปัจจุบัน) กองทัพอังวะและมอญขวัญหนีกระเจิงทันที โดยสามารถยึดค่ายฝั่งตะวันออกได้ก่อนเวลาพระฉันท์เพลในวันเดียวกัน ทั้งนี้ เพราะชื่อเสียงทัพพระเจ้าตากอันเกรียงไกร

เมื่อยืดค่ายฝ่ายตะวันออกได้อย่างรวดเร็วแล้วนั้น พระเจ้าตากก็บัญชาการให้บุกค่ายโพธิ์สามต้นทางตะวันตกค่ายใหญ่ทันที ในขณะที่กำลังได้เปรียบในเชิงรบ ส่งทัพพระยาพิชัยอาสา คุมกองหน้าพาดบันได ปืนกำแพงค่ายใหญ่ จนเปิดประตูค่ายให้กองหนุนทั้งหมดตามเข้ามาในค่าย และสู้รบตั้งแต่สายจนค่ำ สุกี้พระนายกองหรือนายทองสุก คนมอญแปรพักตร์ไปกับพม่านั้น ต่อสู้จนตัวตายในสนามรบ ทหารอังวะและมอญล้มตายเป็นจำนวนมาก บางส่วนแตกพ่ายหนีไป

การกอบกู้เอกราชเสร็จสิ้นวัน ศุกร์ที่ 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2310 รวมใช้เวลา 7 เดือนหลังจากคราวเสียกรุงศรีอยุธยาเมื่อ วันอังคารที่ 7 เมษายน 2310  หรือใช้เวลา 309 วัน หลังจากวันที่พระยาวชิรปราการสัตยาธิษฐานต่อหน้าพระพุทธพิชัยนิมิตรฝ่าวงล้อมพม่าจากค่ายพิชัยสงคราม

บรรยากาศโดยรอบ ค่ายโพธิ์สามต้นปัจจุบัน

ค่ายโพธิ์สามต้นแห่งนี้ ยังคงมีเรื่องเล่าที่เกี่ยวกับจิตวิญญาณมาถึงทุกวันนี้ แนะนำว่าหากไปเที่ยวไม่ควรพูดหรือแสดงกริยาลบหลู่สถานที่ ส่วน Adayoff เองก็ได้ประสบการณ์ที่พิสูจน์ไม่ได้ ได้ยินเสียงเพลงมโหรีไพเราะกลางทุ่งขณะเดินกลับไปขึ้นรถ

ร่วมสดุดีวีรกรรมทหาร 500 นาย ผู้เสียสละชีวิตเพื่อกอบกู้เอกราช และศึกษารอยพระเจ้าตากที่หอจดหมายเหตุฯ ที่วัดบางเดื่อ 

เมื่อชนะศึกค่ายโพธิ์สามต้นแล้ว พระเจ้าตากให้สร้างเจดีย์ทหารหาญไทย 500 นาย ที่เสียชีวิตจากการกอบกู้เอกราช ที่วัดบางเดื่อ (เป็นเจดีย์ปัจจุบัน ที่ได้รับการบูรณะหลังจากเจดีย์เดิมหักและพังลงมา) 

ด้วยแรงศรัทธาในพระมหากรุณาธิคุณ และเพื่อรำลึกวีรกรรมของพระเจ้าตากในการกู้เอกราชของชาติไทย พ.ศ.2310   นายหนุ่ม บางเดื่อ ได้ออกแบบและดำเนินการก่อสร้างหอจดหมายเหตุ โรงทานสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ได้เสร็จสิ้นเสร็จสิ้นเมื่อวันที่ 15 พ.ค.2557  พร้อมกับผู้มีจิตศรัทธา และความร่วมมือจากวัดบางเดื่อ แนะนำให้ลูกหลานพระเจ้าตากได้มาศึกษารอยพระเจ้าตากได้ที่นี่ด้วย

หอจดหมายเหตุ โรงทานสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

ศาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ศาลแรก

เรือพระที่นั่งสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

กราบหลวงพ่อขาว พระพุทธรูปเก่าแก่ตั้งแต่ยุคอยุธยา

เป็นอันสิ้นสุดการตามรอย เส้นทางสู่เอกราช จากจันทบรู สู่ค่ายโพธิ์สามต้น กรุงศรีอยุธยา Adayoff หวังว่าเพื่อนๆ ผู้อ่านทุกท่านจะได้ความรู้ เกร็ด พอสังเขป เพื่อนำไปตามรอย หรือ ศึกษาเชิงลึกต่อไป Adayoff ขอเป็นส่วนหนึ่งในการรำลึกพระมหากรุณาธิคุณของพระเจ้าตาก ที่ทำให้คนไทยมีชาติมาถึงทุกวันนี้

บทความนี้ค่อนข้างยากสำหรับ Adayoff เพราะว่าเราไม่ใช่นักประวัติศาสตร์หรือนักวิชาการด้านพระเจ้าตาก แต่ด้วยความตั้งใจรับภารกิจในการเผยแพร่วีรกรรมของพระเจ้าตาก และเพือรำลึกในพระมหากรุณาธิคุณแล้วนั้น จึงพยายามทุ่มเทการรวบรวมรอยพระเจ้าตากอย่างเต็มที่เริ่มต้นจากป้ายข้อมูล และจากการพูดคุยกับบุคคลในสถานที่ หากมีข้อมูลส่วนใดขาดตกบกพร่องไป ขอคำชี้แนะจากผู้รู้ นักวิชาการ นักประวัติศาสตร์ด้วยค่ะ สามารถส่งข้อความตรงมาที่ www.facebook.com/Adayoff ได้ ขอน้อมรับคำแนะนำ และเพื่อการก้าวสู่การตามรอยพระเจ้าตากในด้านมุมอื่นๆ ต่อไป

แหล่งข้อมูลและบทความของนักวิชาการท้องถิ่นและสื่อ/ผู้เผยแพร่ที่ความน่าเชื่อถือผ่านโลกออนไลน์  

• ซากเรือเสม็ดงาม” หนึ่งในกองเรือกู้ชาติของพระเจ้าตากสิน? 
• ตามหาวัดแก้วริมเมือง ที่ตั้งทัพพระยาตาก ก่อนยกเข้าตีเมืองจันทบุรี @Walking History
• รวมบทความทางโบราณคดีและประวัติศาสตร์ของวลัยลักษณ์ ทรงศิริ เมืองจันทบูรเก่า 
• ความหมายและนัยของพิธีสรงน้ำพระมุรธาภิเษก ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก 
• 2523 มีการขุดพบซากเรือโบราณ อายุกว่า 200 ปี ที่บ้านเสม็ดงาม จังหวัดจันทบุรี ที่เรียกว่า “ซากเรือเสม็ดงาม”
• สงครามกอบกู้อิสรภาพของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชนั้นคือ สงครามที่ต้องต่อสู้หรือปราบปรามใคร?
• การกอบกู้เอกราชของเจ้าตาก
• พบวัดร้างเหมือนเกาะในแดนสนธยา วัดหงษ์บางปะหัน อยุธยา